سریع و خشمگین

2012-02-04T02:50:52Z

بهارک حنارود

نوستالژی یا غم گذشته برای هر نسل و هر فردی به مکان و زمان و حال و هوای متفاوتی بازمی‌گردد. اگر مثلا برای دهه‌چهلی‌ها در خیابان‌های خلوت تهران و چنارهای سبز خیابان ولیعصر معنا می‌یابد برای دهه‌شصتی‌ها یا همان بچه‌های دیروز در فیلم‌های ظهر جمعه‌، لونا پارک، «بازم مدرسه‌ام دیر شد» و چیزهایی در همین حال و هوا خلاصه می‌شود.

از خاطره موشک‌باران و اوشین و هانیکو که گذشته‌، بارباپاپا و پروفسور بالتازار اوج شگفت‌انگیزی بودند و چیرگی انسان به محدودیت‌های بشری‌. دیگر چه خبر بود از موجودات فضایی عجیب و غریب و شخصیت‌های غول‌آسا و همه فن‌حریفی چون «هالک» و «بتمن» و «بن تن»؟ اما همه ماجرا به همین خاطره‌ها و احساسات نوستالژیک ختم نمی‌شود که وقتی پای رسانه به میان می‌آید اولین نگرانی و د‌ل‌مشغولی تاثیر آن است بر مخاطب خود‌. فرقی نمی‌کند، تا بوده همین بوده‌.

از کتاب و صنعت نشر گرفته که حضورش لرزه بر اندام حاکمان مستبد زمان خود انداخت و پایه‌های روشنگری را بنا نهاد تا همین آخری که مجموعه‌اش مشهور به فناوری‌های نوین ارتباطی است و حضورش عصر امروز را با حیرت و شگفتی همگام کرده است‌. مساله واکنش انسان امروز است به این حیرت؛ انسانی که از کودکی دغدغه‌اش رقابت با «چهار شگفت‌انگیز» می‌شود و شکست «مهاجم مقبره»‌. اگر بچه‌های دیروز ماشین‌حساب برایشان اوج تکنولوژی بود‌، ناگزیر باید سر تعظیم فرود آورند بر هوش و استعداد کودکانی که هنوز 10 سال‌شان نشده از چند و چون رایانه‌های خانگی و چگونگی اتصال به اینترنت مطلع هستند.

شکاف نسلی یا تفاوت هوش

صرف نظر از مناقشه جامعه‌شناسان امروز چندان بر سر اصطلاح شکاف نسلی که چندان روی خوشی به آن نشان نمی‌دهند و گاهی هم ترجیح می‌دهند از عبارت تفاوت نسلی به جای کلمه سنگین و مناقشه‌برانگیز شکاف استفاده کنند، بگذارید با اغماض همچنان که از شکاف دیجیتال صحبت می‌کنیم از شکافی سخن بگوییم که حضور تکنولوژی‌های نوین ارتباطی میان نسل‌هایی پدید آورده که یکی‌شان با حیرت بدان می‌نگرد و دیگری آن را جزء جدایی‌ناپذیر زندگی و ابزار کار و تمام دلمشغولی‌اش قلمداد می‌کند‌.

مساله اینجاست که حضور رسانه به خودی خود تاثیرگذار است و همین تاثیر است که می‌تواند آغازگر تغییرات فردی و اجتماعی به شمار رود‌. حتما شما هم دیده‌اید پدران و مادرانی را که مباهات می‌کنند به هوش فرزندان خود و همزمان تاکید می‌کنند به عقب‌ماندگی‌شان در چنین سن و سالی که بوده‌اند.

اینها از هوشی سخن می‌گویند که شاید نه فقط در فرآیند جامعه‌پذیری فرزندان‌شان در خانواده و مدرسه و گروه‌های دوستی که در تعامل آنها با فناوری پدید آمده است. از کودکی سخن می‌گویند که مادرش نه با زنگ ساعت رومیزی که با زنگ گوشی تلفن همراهش از خواب بیدار شده و تا نشستن را آموخته‌، از صدای تق‌تق کردن روی دکمه‌های رایانه خانه‌شان لذت برده ‌است. این کودکی است که برای بازی نه چهره به چهره رقیبانش، که چشم به مانیتور دوخته حریف می‌طلبد و کَُرکُری می‌خواند.

ماجرا تا جایی پیش رفته که نتایج بسیاری از تحقیقات نشان می‌دهند کودکان تکنولوژی را بیش از زندگی واقعی درک می‌کنند. نتایج مجموعه تحقیقاتی که در دانشگاه کالیفرنیا انجام شده نشان می‌دهد کودکان بیش از اینکه در امور زندگی روزمره خود مهارت داشته باشند در کار با تکنولوژی آزموده شده‌اند‌.

در وب‌سایت علم فردا که به نتایج این تحقیق اشاره شده آمده است که هرچند کودکان ممکن است چندان در بستن کفش خود یا یادگیری آدرس خانه خود مهارت نداشته باشند اما شک نکنید که کار با آی‌پد و پدیده‌هایی از این قبیل را از خوردن نان شب خود نیز واجب‌تر می‌دانند.

اگر شما هم تجربه بستن بند کفش و کار با آی‌پد را داشته باشید فکر نمی‌کنم در اینکه کدام یک کار سخت‌تری است شک داشته باشید. اما نتایج این تحقیق است که نشان می‌دهد باید به هر تجربه‌ای شک کرد و شاید برای کودکان امروز بستن بند کفش در مقایسه با سرگرم شدن با منوهای پیچیده آی‌پد و امثالهام به سختی فتح قله قاف باشد در مقایسه با رفتن به پشت بام.

«طبق آمار از هر پنج کودک یک نفر کار با آی‌پد را بلد است اما 48 درصد از کودکان آدرس محل زندگی خود را نمی‌دانند‌. 66 درصد می‌توانند با کامپیوتر کار کنند در حالی که تنها 33 درصد می‌توانند اسم کوچک و نام خانوادگی خود را بنویسند‌. از 10 بچه بین دو تا پنج سال‌، هفت نفر می‌توانند بازی آنلاین انجام دهند در صورتی که تنها دو نفر از 10 نفر می‌توانند بدون کمک شنا کنند‌. 73 درصد می‌توانند با ماوس کار کنند و تنها 11 درصد می‌توانند بند کفش خود را ببندند‌. داده‌های این تحقیق از بین 2200 مادر در 11 کشور دنیا جمع‌آوری شده است.»

هرچند شاید نتوان داده‌های این تحقیق را به طور کامل به جامعه کودکان ایرانی نسبت داد اما با کمی دقت به رفتارهای کودکان اطراف‌مان می‌توان متوجه تغییر در نوع بازی‌ها و سرگرمی‌هایشان شد.

سال‌ها پیش بود که ویلبر شرام از پیشتازان علم ارتباطات به همراه دو همکار دیگر خود با پژوهشی که طی سه سال متمادی در آمریکا و کانادا انجام داد، از تاثیرات تلویزیون بر زندگی کودکان گفت‌. مساله اینجا بود که در سال‌های 50 تا 70 میلادی سخت می‌شد کودکی را پیدا کرد که در معرض تلویزیون و برنامه‌های آن قرار نگرفته باشد‌. حالا سخن از تاثیراتی بود که این رسانه می‌توانست بر افزایش یا کاهش کیفیت تحصیلی، فعالیت‌های فکری و خلاقیت، سلیقه، دقت و توانایی‌هایی ذهنی آنان بگذارد. جالب اینجاست که هرچند این تحقیق و پژوهش‌های مشابه هیچ یک نتوانستند خیال مخاطبان خود را در این باره که بالاخره تلویزیون تاثیر مفید دارد یا مخرب راحت کنند اما حداقل توانستند نشان‌دهنده اهمیت حضور تلویزیون و تاثیرات احتمالی آن باشند‌.

حالا دیگر سخن از جعبه جادو نیست که مخاطب را در مقابل خود میخکوب می‌کند، سخن از رسانه‌ای است با امتیازی که رسانه‌های پیش از خود هیچ یک از آن برخوردار نبودند‌؛ رسانه‌ای تعاملی که مخاطب خود در خلق و تولید محتوای آن مشارکت دارد. اینجاست که اگر قرار باشد سخن از تاثیر به میان آید این تاثیر بدون شک جوانب متفاوت‌تری پیدا خواهد کرد‌، حال آنکه تماشای تلویزیون با آن قهرمانان عجیب و غریبش خود می‌تواند انگیزه‌ای برای استفاده بیشتر از اینترنت‌، کامپیوتر و مجموعا حضور در فضای مجازی به شمار رود‌.

تحت تاثیر بودن می‌تواند زوایای متفاوتی داشته باشد‌. اگر بچه‌های دیروز عاشق قهرمانان سینمایی می‌شدند و حتی آرزوهای آنان را آرزو می‌کردند یا تحت تاثیر رفتار رفقای صمیمی‌شان کردار خود را تنظیم و راست و ریست می‌کردند، کودکان امروز از همان قهرمانان چندمنظوره است که الگو می‌گیرند. درست است که شرام هم نهایتا اعتراف کرد که نمی‌توان به این سادگی‌ها از تاثیرات تلویزیون گفت و اینکه احتمالا تماشای تلویزیون نه چندان مفید است و نه چندان مضر، اما وقتی از کودکانی صحبت می‌کنیم که از پنج سالگی کار با اینترنت را به عنوان یک مالتی‌مدیا یا یک رسانه تعاملی می‌آموزند، دیگر شاید نتوان با این قطعیت از خنثی بودن تاثیر این رسانه بر کاربران خردسال خود سخن گفت‌؛ کودکی که جامعه‌پذیری‌اش دیگر نه وابسته به خانواده و مدرسه و جمع دوستان و هم‌سن و سالانش که در رابطه‌اش با گوشی تلفن همراه پدر و مادر یا یارانه‌های شخصی خواهر و برادرش اتفاق می‌افتد.

نتایج تحقیق دیگری که در آمریکا صورت گرفته نشان می‌دهد تقریبا 80 درصد کودکان زیر پنج سال در این کشور از اینترنت استفاده می‌کنند. هر چند استفاده از اینترنت در مقایسه با تماشای تلویزیون توسط کودکان کماکان در رتبه دوم قرار دارد اما جالب اینجاست که این دو در پای ثابت نگه داشتن مخاطبان خود به یکدیگر کمک می‌کنند. بازی‌های رایانه‌ای با قهرمانان تلویزیونی از بیشترین مخاطبان برخوردارند و در تلویزیون هم نمایش ابرقهرمانانی که راز موفقیت‌شان آشنایی با امکانات و اختیارات فناوری‌های ارتباطی است، تعداد کودکان خوره اینترنت یا به قولی اینترنت‌باز را افزایش می‌دهد.

در همین تحقیقی که اشاره شد آمده است: «تماشای زیاد تلویزیون منجر به افزایش روزافزون تعداد کودکانی می‌شود که از اینترنت استفاده می‌کنند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد بیش از 60 درصد کودکان زیر سه سال به صورت آنلاین ویدیو نگاه می‌کنند. هرچه سن کودکان بیشتر می‌شود درصد تماشای آنها به صورت آنلاین در خانه کم می‌شود و بیشتر از طریق گجت‌های مخصوص این کار مثل موبایل‌های هوشمند و آی‌پاد این کار را می‌کنند.»

حال اینکه واقعا چه چیزی و چگونه به طور مشخص باعث چنین اتفاقی شده را بدون شک فقط خدا می‌داند اما تردیدی نیست که مخاطب «رزیدنت اویل » و «اسپایدر من» از توانایی تصمیم‌گیری، دقت و سرعت عملی بیشتراز مخاطب «یوگی و دوستان» و حتی «چوبین» برخوردار خواهد بود.

هفته نامه عصر ارتباط | شماره 443

سریع و خشمگین