تغییر سبک زندگی در جامعه اطلاعاتی

2012-02-04T02:50:52Z

جاويد سرايي javid@asreertebat.com

هر پژوهش با یک سوال آغاز می‌شود. سوالی که در ذهن پژوهشگر شکل می‌گیرد و به تدریج گسترش می‌یابد و به طرح یک مساله تبدیل می‌شود. مساله پژوهشی خود به شرح هدف، سوالات پژوهشی و فرضیه‌ها تقسیم می‌شود.آنچه هر هفته در این بخش می‌خوانید، دغدغه‌های نظری و پرسش‌هایی است که در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات در ذهن نگارنده شکل گرفته ‌است. نگارنده در این نوشته‌ها به دنبال پاسخ نیست، بلکه امیدوار است هریک از این پرسش‌ها بتواند جرقه‌ای برای انجام یک پروژه پژوهشی یا پایان نامه دانشجویی باشد.

تحولات حوزه اندیشه به صورت تحولات اجتماعی بروز می‌کند و بدین ترتیب بر همه وجوه فردی و اجتماعی زندگی بشر تاثیر می‌گذارد. این تاثیرگذاری در چند دهه اخیر بیش از هر چیز متاثر از ظهور فناوری جدید بوده است. تغییر و گسترش فناوری می‌تواند منجر به تغییر رفتار افراد و گروه‌های اجتماعی شود و حتی بر زندگی روزمره مردمان نیز اثر گذارد و سبک زندگی آنها را تغییر دهد.

«سبک زندگی» به معنای طرح و شکل خاص چیزها و شیوه متمایز انجام دادن هر چیز است. برای سبک زندگی تعاریف مختلفی ارائه شده است اما توافق قطعی در تعریف آن و عوامل شکل‌دهنده به آن وجود ندارد. جامعه‌شناسانی مانند سوبل و بوردیو تاکید می‌کنند فناوری ارتباطات منجر به تحول باورهای فردی و روابط اجتماعی شده و برای درک این تغییر عمیق نیازمند چارچوب‌هایی نو هستیم. آنها معتقدند مفاهیمی مانند طبقه اجتماعی که برای چند دهه در تحلیل‌های مارکسیستی مورد استفاده قرار می‌گرفت، اهمیت خود را از دست داده است و باید به زندگی روزمره و سبک زندگی توجه کرد. در این نگاه، سبک زندگی مفهومی است که می‌تواند تحول ناشی از فناوری اطلاعات و ارتباطات را چه در رفتارهای فردی و چه در تحولات اجتماعی بروز دهد.

شرح هدف

سبک زندگی اصطلاحی است که تعاریف متعددی در مورد آن ارائه شده و از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. در سال‌های اخیر اغلب متفکران حوزه جامعه اطلاعاتی در مطالعات خود تغییر سبک زندگی و رفتارهای روزمره را بررسی کرده‌اند. می‌توان به جرات ادعا کرد مطالعات جامعه‌اطلاعاتی بدون مطالعه سبک زندگی و تحولات زندگی روزمره امکان‌پذیر نیست.

سبک زندگی را بیشتر به عنوان مجموعه رفتارها و مجموعه ارزش‌ها، نگرش‌ها و باورها تعبیر می‌کنند. کاستلز اعتقاد داشت در چند دهه اخیر، ظهور فناوری اطلاعات و ارتباطات موجب تغییر نگرش و در نتیجه تغییر رفتار افراد شده است. لیزر (1963) سبک زندگی را شیوه و الگوی خرید و مصرف جامعه می‌داند و تاکید می‌کند سبک زندگی به واسطه الگوی متمایز انتخاب، خرید و مصرف منجر به تفکیک گروه‌های اجتماعی می‌شود.

از نگاه او در جامعه‌اطلاعاتی دیگر مفهوم «طبقه اجتماعی» کاربرد ندارد و به جای اهمیت گروه‌های تولید، اکنون گروه‌های مصرف مهم شده است. چنی (1988) با تکمیل این رویکرد مشخصا سبک زندگی را «سازمان اجتماعی مصرف» خواند. اما برخی دیگر از جامعه‌شناسان در سال‌های اخیر علاوه بر الگوی مصرف، بر سامان کلی زندگی روزمره تاکید دارند.

کریسمن (1996) سبک زندگی را نه تنها الگوی مصرف، که تمام رفتارهایی می‌داند که از فرد بروز می‌کند. او تحت تاثیر گیدنز استدلال می‌کند که سبک زندگی رفتارهای روزمره زندگی است که بیانگر هویت فردی و اجتماعی افراد در جامعه‌اطلاعاتی است. وبلن در مطالعات گسترده‌ای که در مورد زندگی روزمره انجام داده است، سبک زندگی را بیشتر به معنای دلبستگی‌ها و رفتارهای فراغت می‌داند.

او معتقد است سبک زندگی بیانگر تعلق گروهی در یک جامعه است و عامل کلیدی کسب منزلت در گروه اجتماعی محسوب می‌شود. زیمل نیز باور داشت که فرد در جست‌وجوی معنای زندگی، اشکال رفتاری متفاوتی را برمی‌گزیند که سبک زندگی او را شکل می‌دهد.

از نظر او زمانی که باورهای سنتی ضعیف می‌شوند، فرد از طریق سبک زندگی باورها و ارزش‌های جدیدی را جایگزین باورها و ارزش‌های پیشین می‌کند و این بروز بیرونی ذهنیت تغییر یافته است: «سبک زندگی کلیت به‌هم‌پیوسته از صورت‌هایی است که افراد یک جامعه، مطابق باورها و انگیزه‌های فردی و از طریق ایجاد تعادل میان باورهای ذهنی و عمل انسانی خود، در زندگی روزمره برای خود برمی‌گزینند» (زیمل).

مک کی (1969) سبک زندگی را الگویی برآمده از ارزش‌ها و باورهای مشترک یک گروه یا جامعه می‌داند که به شکل‌های مختلف ظاهر می‌شود. لسلی (1994) معتقد است: «رفتارهایی که با قشربندی حیثیتی ارتباط دارند، سبک زندگی نامیده می‌شوند. سبک زندگی فقط به معنای داشته‌های فرد نیست، بلکه بیشتر به معنای شیوه نمایش این داشته‌ها به دیگران است.»

اما درک مفهوم سبک زندگی بدون رجوع به آرای ماکس وبر و آنتونی گیدنز امکان‌پذیر نیست. وبر اعتقاد داشت سبک زندگی مهم‌ترین عامل قشربندی اجتماعی است. هرچه تجربه زندگی اجتماعی ما بیشتر شود، بهتر می‌توانیم از زندگی افراد مشابه و متمایز جامعه و قشربندی (Stratification) جامعه آگاه شویم. کودکان و بزرگسالان با هم متفاوت هستند؛ دختران و پسران، جوانان و کهنسالان و... در واقع اقشار اجتماعی متفاوتند.

این همه، ریشه در سبک زندگی متفاوت دارد. با وجودی که افراد یک جامعه دارای مشترکات عمیق و جدی هستند اما به واسطه سبک‌های متفاوت زندگی در قشربندی‌های اجتماعی متفاوتی قرار می‌گیرند. وبر استدلال می‌کند که سبک‌های مختلف زندگی منجر به تفکیک‌پذیری اجتماعی می‌شود و این تفکیک سبب می‌شود اعضای جامعه در گروه‌های گوناگونی قرار گیرند و جامعه چهره متمایزی بیابد. از سوی دیگر یادگیری سبک زندگی به جامعه‌پذیری فرد واگذار شده است.

این یادگیری نشان می‌دهد افراد صرفا در گروه‌های اجتماعی قرار نمی‌گیرند، بلکه در این قالب رتبه‌بندی می‌شوند و بر حسب مفاهیم مختلف مانند شغل، درآمد، محل زندگی و... منزلت متفاوتی می‌یابند و پایگاه‌های اجتماعی متفاوتی می‌پذیرند. فرد از دامنه دوستان و تحصیل متمایزی بهره‌مند می‌شود.

همین‌طور، الگوهای زبانی متفاوتی را در خانواده می‌آموزد و سلایق متفاوتی کسب می‌کند که بر شیوه کار و فراغت او اثر می‌گذارد. این همه سبک زندگی متفاوت فرد را شکل می‌دهد که در نگاه ماکس وبر بسیار مهم است.

آنتونی گیدنز نیز سبک زندگی را مفهومی مدرن می‌خواند که نتیجه عقلانیت انتقادی در تفکر مدرن است. او استدلال می‌کند فرد مدرن به صورتی مستمر «شک» می‌کند و این شک منجر به بازاندیشی مداوم در زندگی فردی می‌شود. یکی از پیامدهای بازاندیشی در خویشتن، ظهور سبک زندگی است. «در فرهنگ‌های پیش‌مدرن هم شاهد وجود انتخاب‌هایی برای افراد هستیم اما گزینه‌های گوناگون به هم شباهت دارند و دامنه و تعداد آنها چنان محدود است که سبب می‌شود برای زندگی در هر فرهنگ، یک سبک زندگی مشخص تعریف شده باشد و همه افراد متعلق به فرهنگ‌های یکسان به سبک تقریبا مشابهی زندگی کنند. آنچه در این جوامع اهمیت دارد، تطابق همه افراد با ارزش‌های همسان ناشی از فرهنگ واحد است... اما ماهیت جوامع جدید بر گستره انتخاب‌های افراد در آنهاست» (گیدنز).

دوحی (2009) با تکیه بر اندیشه‌های وبر و گیدنز در مورد سبک زندگی، استدلال می‌کند که ماهیت جامعه‌شبکه‌ای بر تمایز سبک‌های زندگی استوار است. در نگاه او، جامعه‌شبکه‌ای سبک‌های متفاوتی از کار و فراغت و زندگی را پیش روی فرد می‌گذارد و او مجبور است خود انتخاب کند که چگونه زندگی کند.

بدین ترتیب، هر فرد سبک زندگی خاص خود را خواهد داشت. تمایز سبک زندگی افراد در جامعه‌شبکه‌ای منجر به بازتعریف مفهوم هویت و تکثر هویت فردی می‌شود. وی تاکید می‌کند که حتی در جامعه مدرن فرد مجبور بود در نتیجه فرصت‌هایی که برایش پیش می‌آمد، شیوه‌های متفاوتی از مصرف را انتخاب کند.

این امر باعث می‌شد تمایز هویتی در جامعه پررنگ نباشد و جامعه با تشتت فکری و رفتاری گسترده روبه‌رو نشود اما گسترش فناوری ارتباطات و دسترسی نامحدود به اطلاعات موجب شده ورای ساختار خانوادگی و اقتصادی و فرهنگی که فرد از آن تاثیر می‌گیرد، بتواند با «متصل شدن»، از ذائقه‌های زیستی متفاوت آگاه شود.

در این حالت «دیگر شانس تعیین‌کننده هویت و سبک زندگی فرد نیست، بلکه او خود می‌تواند آگاهانه شانس‌های دیگری برای خود فراهم کند و در تغییر سبک زندگی تلاش کند» (دوحی). او در مقایسه‌ای میان قشربندی اجتماعی شهروندان یک ایالت در آمریکا در فاصله سال‌های دهه 70 میلادی و دهه نخست هزاره سوم میلادی به این نکته اشاره می‌کند که در دهه 70 میلادی افراد در انتخاب سبک زندگی خود کاملا آزاد نبودند و محدودیت‌های جدی برایشان وجود داشت. این محدودیت‌ها باعث می‌شد سبک زندگی فرد در واقع در اختیار او نباشد و به او داده شده باشد.

در حالی که در چند سال اخیر، گسترش فضای مجازی و حذف محدودیت‌های ارتباطی منجر به آزادی افراد در برخورد با نگره‌ها و رفتارهای زیستی متفاوت شده است.

در این شرایط، فرد می‌تواند به صورت مداوم بازاندیشی کند و باورهایش را مورد پرسش قرار دهد. شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دنیای مجازی این امکان را به فرد می‌دهد که بدون محدودیت انتخاب کند.

دوحی اعتقاد دارد که تا پیش از شکل‌گیری جامعه‌شبکه‌ای، ساختارهای اقتصادی و گروه‌های اجتماعی فرد را ناچار به گزینش سبک زندگی مورد نظر می‌کردند. در این حالت فرد اختیاری از خودش ندارد.

او بر اهمیت نهاد مذهب و خانواده در این گزینش پافشاری می‌کند. اما فناوری اطلاعات و ارتباطات اهمیت این دو را در شکل‌گیری سبک زندگی فرد کاهش داده است. به اعتقاد دوحی، در جامعه‌شبکه‌ای عوامل اجتماعی و نهادهای اجتماعی دیگر قادر به اجبار فرد در برگزیدن سبک زندگی مطلوب خود نیستند و فرد می‌تواند کاملا آزادانه الگوهای فراغت و مصرف را انتخاب کند.

سوال‌های پژوهشی

آیا دسترسی به شبکه شک کردن فرد در شیوه‌های رفتاری و باورهایش را گسترش داده است؟

آیا می‌توان ادعا کرد در جامعه‌اطلاعاتی الگوی مصرف فرهنگی در جهان به سمت یکسان شدن در حال حرکت است؟

آیا فناوری اطلاعات و ارتباطات باعث تغییر اغلب مولفه‌های سبک زندگی در ایران شده است؟

آیا می‌توان گفت در نتیجه گسترش فضای مجازی در کشورمان، کار و فراغت عمیقا در حال تغییر است؟

آیا در جامعه‌شبکه‌ای نقش نهادهای اجتماعی سنتی مانند خانواده در شکل‌گیری سبک زندگی افراد کمرنگ شده است؟

فرضیه‌ها

نخستین فرضیه در مورد سبک زندگی، یکسان شدن الگوی مصرف افراد در جهان است. «جهانی شدن روند متناقض مدرنیته را تشدید کرده و آن را درون فرآیندی متقابل از همگن‌سازی‌ها و ناهمگن‌سازی‌های هویتی جماعتی وارد کرده است.

اثر مشخص این امر، گسترش هویت‌های اقلیتی در سطوح بومی و محلی از یک سو و تداخل نقش‌های هویتی و شکل‌گیری هویت‌های اجتماعی هرچه گسترده‌تر در قالب‌های بومی و فراملی از سوی دیگر است. شهرها به مثابه پهنه اصلی تبلور یافتن هویت‌ها و روزمرگی مطرح هستند.

از این رو مفهوم سبک زندگی در ترکیب با مفهوم روزمرگی باید به گونه‌ای دیگر تعریف شود» (فکوهی). اکنون به واسطه گسترش ارتباطات و ظهور رسانه‌های جدید، مصرف‌کنندگان در سراسر جهان در جهت الگویی خاص از مصرف تربیت می‌شوند.

رسانه‌های جدید در دنیای مجازی وظیفه جار زدن و تبلیغ الگوی مصرف مشترک را برای همه افراد در سطح جهان بر عهده دارند و عملا گونه‌ای از سبک زندگی غربی را به سبک زندگی غالب تبدیل کرده‌اند. رسانه از طریق تصویر، شیوه تفکر فرد را تغییر می‌دهد و گرایش فرد را به سمت خرید و مصرف کالاهای خاص سوق می‌دهد.

فرصیه دیگر تغییر ذائقه مصرف افراد در نتیجه دیجیتالی شدن است. جامعه‌شبکه‌ای بخش بزرگی از زمان فراغت و شکل مصرف را از فضای فیزیکی به فضای مجازی انتقال داده است. همه مشاغل به ساختارهای ارتباطی شبکه‌ای متصل هستند و سازمان‌ها و نهادهای مختلف از طریق سایت‌های رسمی و فضاهای مجازی غیررسمی در حال تبلیغ الگوی مصرف خود هستند.

«الکترونیکی شدن فرآیندی است که انسان از طریق ابزارها، فنون و رسانه‌های دیجیتالی مانند شبکه اینترنت به تولید، تکثیر، اشاعه و انتشار نمادها و معانی می‌پردازد و از طریق آنها زندگی خود را معنا می‌بخشد.

در نتیجه رشد و گسترش رسانه‌های دیجیتالی و افزایش کاربرد آنها در تمام ابعاد زندگی روزمره (از فعالیت‌های تجاری بزرگ بانکی، خرید و فروش رایانه‌ای و آموزش از راه دور گرفته تا آشپزی و کارهای جزیی درون خانه) فرآیند دیجیتالی شدن در حال تغییر دادن عادت‌های بنیادین ما در زمینه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است» (امانی کلاریجانی).

تجربه دیجیتالی شدن در کشورهای مختلف، از جمله ایران نشان می‌دهد که این فرآیند نخست با مقاومت عمومی در برابر فناوری جدید آغاز می‌شود.

پس از مدتی ناگهان جلوه‌های فناوری جدید در زندگی روزمره (مانند بازی‌های آنلاین، وبلاگ‌ها، عضویت در شبکه‌های اجتماعی، خرید وسایل دیجیتالی و...) در سطح جامعه مد می‌شود. بدین ترتیب، در زمانی کوتاه الگوهای مصرف از فضای مجازی و فناوری جدید الگو می‌گیرد. تغییر علایق و سرگرمی ‌ها در سطح جامعه منجر به تغییر مفهوم فراغت می‌شود.

این امر نخست با محدود شدن ارتباطات خانوادگی و اختصاص دادن زمان بیشتر به فضای مجازی شروع می‌شود و به تدریج احساس مسوولیت جمعی کاهش می‌یابد. از سوی دیگر الگوی فراغت را نه نهادهای اجتماعی مانند خانواده، که شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی تعیین می‌کنند.

فرضیه دیگر تغییر مولفه‌های سبک زندگی در کشورمان، تحت تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات است. این فرضیه ادعا می‌کند نقش رسانه‌ها و نهادهای کوچک‌تری مانند خانواده در شکل‌گیری نظام‌های ارزشی و سبک زندگی جامعه کمرنگ شده و فناوری اطلاعات و ارتباطات از طریق فضای مجازی این نقش را بر عهده گرفته است.

جامعه‌شبکه‌ای باعث می‌شود که تمایزات سبک زندگی در قشرهای اجتماعی مختلف و نیز در کشورهای مختلف کاهش یابد و نظام ارزشی افراد (به خصوص جوانان) هرچه بیشتر مشابه شود. این یکسان شدن را می‌توان در حوزه‌های مختلف مانند باورها (باورهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی و...)، علاقه‌مندی‌ها (مانند تفریح، سرگرمی و رسانه) و فعالت‌ها (مانند کار و فراغت) مطالعه کرد.

فرضیه دیگر درک و اولویت‌بندی شاخصه‌ها و مولفه‌های سبک زندگی در کشورمان است. برای درک مفهوم سبک زندگی و تغییر آن، باید عناصر و مولفه‌های تشکیل‌دهنده آن را مطالعه کرد.

زیمل و وبلن مولفه‌های تشکیل‌دهنده سبک زندگی را شامل موارد زیر می‌دانستند: مد و شیوه پوشش، مسکن، وسیله حمل و نقل، شیوه‌های گذران اوقات فراغت و شیوه رفتار و گویش. گوردن (1963) مولفه‌های تشکیل‌دهنده سبک زندگی را الگوهای مصرف، نوع لباس پوشیدن، نحوه صحبت کردن، نگرش‌های فرهنگی و عادات و سرگرمی‌ها می‌داند.

ون هوتن (1979) اعتقاد دارد مولفه اصلی تشکیل‌دهنده سبک زندگی، گروه‌ها و تشکل‌هایی است که فرد دوست دارد با آنها رفت و آمد داشته باشد و الگوهای فراغت این تشکل‌ها و گروه‌ها را تقلید می‌کند.

در مجموع می‌توان گفت الگوهای خرید، رفتار خانوادگی، نامگذاری کودکان، مصرف غذا، پوشش، استفاده از ابزارهای دیجیتالی، شیوه دکوراسیون منزل، نوع گویش و ادای کلمات، شیوه مسافرت کردن، داشتن حیوان خانگی، میزان ارتباطات خانوادگی و... جملگی مولفه‌های سبک زندگی است.

تاکنون مطالعه‌ای جدی در مورد مولفه‌های سبک زندگی ایرانی انجام نشده است و بدون استخراج این الگوها در کشورمان ارائه تحلیل‌های دقیق در مورد تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر سبک زندگی ایرانی امکان‌پذیر نیست. هرچند بدیهی است امکان متصل شدن باعث تغییر اغلب مولفه‌های سبک زندگی در کشورمان شده است.

فناوری اطلاعات و ارتباطات بیشتر شیوه‌های زندگی و مصرف را در سال‌های اخیر تغییر داده است. این تاثیر تا بدان اندازه است که نه تنها الگوهای مصرف، که الگوهای کار و فراغت نیز در سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده است. این تغییر، تغییر نظام‌های ارزشی و تعلقات اجتماعی را نیز به دنبال خواهد داشت.

هفته نامه عصر ارتباط | شماره 443

تغییر سبک زندگی در جامعه اطلاعاتی